HAZOP (Hazard and Operability) Nedir?
Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi (HAZOP), sistem incelemesi ve risk yönetimi için yapılandırılmış sistematik bir tekniktir. HAZOP genellikle bir sistemdeki potansiyel tehlikeleri ve uygun olmayan ürünlere yol açabilecek işletilebilirlik problemlerini tanımlamaya yönelik bir teknik olarak kullanılmaktadır. HAZOP, risk olaylarının tasarım veya işletme amaçlarındaki sapmalardan kaynaklandığını varsayan bir teoriye dayanmaktadır. Bu tür sapmaların tanımlanması, sistematik bir sapma perspektifleri listesi olarak “kılavuz kelimeler” (hayır ya da değil, erken, geç, daha fazla, daha az, önce, sonra vb gibi) setleri kullanılarak kolaylaştırılmaktadır. Bu yaklaşım, potansiyel sapmaları keşfederken ekip üyelerinin hayal gücünü canlandırmaya yardımcı olan HAZOP metodolojisinin en önemli özelliğidir.
Bir risk değerlendirme aracı olarak HAZOP genellikle şu şekilde tanımlanmaktadır:
- Bir beyin fırtınası tekniği
- Niteliksel bir risk değerlendirme aracı
- Başarının konu uzmanlarının geçmiş deneyimlere ve genel konu uzmanlığına dayalı sapmaları tahmin etme yeteneğine bağlı olduğu “aşağıdan yukarıya” bir risk tanımlama yaklaşımı olduğu anlamına gelen tümevarımsal bir risk değerlendirme aracı
HAZOP Nerelerde Kullanılır?
HAZOP, tesisler, ekipman ve süreçlerdeki tehlikeleri değerlendirmek için literatürdeki en uygun yöntemlerden biridir ve sistemleri birden fazla perspektiften değerlendirme yeteneğine sahiptir. HAZOP’un kullanıldığı alanlar ve fonksiyonlarını şöyle özetleyebiliriz:
- Tasarım
- Kullanıcı spesifikasyonlarını ve güvenlik standartlarını karşılamak için sistem tasarım kapasitesini değerlendirmek
- Sistemlerdeki zayıflıkların belirlenmesi
- Fiziksel ve operasyonel ortamlar
- Sistemin uygun şekilde yerleştirildiğinden, desteklendiğinden, hizmet verildiğinden, kapsandığından vb. emin olmak için ortamın değerlendirilmesi.
- Operasyonel ve prosedürel kontroller
- Tasarlanmış kontrollerin (otomasyon gibi), operasyon dizilerinin, prosedürel kontrollerin (insan etkileşimleri, çevresel faktörler vs) vb. değerlendirilmesi.
- Farklı çalışma modlarının; başlatma, bekleme, normal çalışma, sabit ve kararsız durumlar, normal kapatma, acil kapatma vb. değerlendirilmesi
HAZOP Süreci Nasıl İşler?
HAZOP analiz süreci dört aşamada gerçekleştirilmektedir:
- Tanım
- Kapsamı ve hedefleri tanımlayın
- Sorumlulukları tanımlayın
- Takım seçin
- Hazırlık
- Çalışmayı planlayın
- Veri toplayın
- Kayıt stiline karar verin
- Süreyi tahmin edin
- Çalışma programı düzenleyin
- İnceleme
- Sistemi parçalara ayırın
- Bir parça seçin ve tasarım amacını tanımlayın
- Her öğede kılavuz sözcükleri kullanarak sapmayı tanımlayın
- Sonuçları ve nedenleri tanımlayın
- Önemli bir sorun olup olmadığını belirleyin
- Koruma, algılama ve gösterge mekanizmalarını tanımlayın
- Olası iyileştirici/hafifletici önlemleri belirleyin (isteğe bağlı)
- Eylemleri kabul edin
- Her öğe ve ardından her bölüm için tekrarlayın
- Dokümantasyon ve takip
- İncelemeyi kaydedin
- Belgeleri imzalayın
- Çalışmanın raporunu çıkarın
- Eylemlerin uygulandığını takip edin
- Gerekirse sistemin herhangi bir parçasını yeniden inceleyin
- Nihai çıktı raporunu hazırlayın
LOPA (Layer of Protection Analysis) Nedir?
Koruma Katmanı Analizi (LOPA), HAZOP gibi bir risk tanımlama analizi temelinde geliştirilen bir çalışmadır. Bu çalışmanın temel amacı, belirli bir riskin potansiyel sonuçlarına karşı mevcut karşı önlemleri belirlemektir. Çalışma, belirli bir tehlike olasılığının nicelleştirilmesinden başlayarak, sistemi analiz etmekte ve nicel bir yaklaşım kullanarak, incelenen tehlikeye karşı hafifletme önlemlerini belirlemektedir. Karşı önlemler veya diğer ismiyle “koruyucu katmanlar” etkili olabilmek için birbirinden bağımsız olmalıdır.
Her türlü karşı önlem bir kez belirlendikten sonra, bu güvenlik önlemleri ile riskler azaltılabilmektedir. Fakat risklerin ne ölçüde tolere edilebildiğini görebilmek için LOPA gibi çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır. LOPA yaygın olarak halihazırda yerinde olan sistemlere ve halihazırda kurulmuş olan güvenlik önlemlerine uygulanmaktadır. Çalışmanın kapsamı, sistemin zayıf yönlerini bulmak ve riski değerlendirmektir. LOPA, hangi ek güvenlik önlemlerinin gerekli olduğunu önermemektedir.
LOPA analizinde koruma katmanı, süreç tasarımı ve bakımıyla ilgili bağımsız bir dizi öğe olarak tanımlanmaktadır. Bunları şöyle örneklendirebiliriz:
- Süreç (daha güvenli tasarım)
- Süreç tasarımı
- BPCS (Basit Proses Kontrol Sistemleri)
- Alarm / operatör eylemi
- Otomatik eylem (SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) veya ESD (Acil Kapatma))
- Aktif / pasif koruma
- Tesis acil müdahale
- Tesis acil durum prosedürü
- Topluluk acil müdahale
- Diğer
LOPA Süreci Nasıl İşler?
LOPA’nın gelişimi, diğer birçok risk değerlendirme analizinde olduğu gibi, doğru bir dizi adım veya aşamadan oluşmaktadır. LOPA risk değerlendirmesi için temel adımlar tipik olarak şunlardır:
- Sonucu tanımlayın
- Risk tolerans kriterlerini tanımlayın
- İlgili kaza senaryosunu tanımlayın
- Başlatan olay sıklığını belirleyin
- Koşulları, koşullu değiştiricileri (varsa) tanımlayın ve PFD’yi (Talep Üzerine Başarısızlık Olasılığı) tahmin edin
- Azaltılmamış sonucun ara frekansını tahmin edin
- IPL’leri (bağımıs koruma katmanları) tanımlayın ve her IPL için talep üzerine hata olasılığını tahmin edin
- Azaltılmış sonuç sıklığını belirleyin
- Ek IPL ihtiyacını değerlendirin
