ISO 45001 Nedir? İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi Rehberi
ISO 45001, kuruluşların iş sağlığı ve güvenliği risklerini sistematik biçimde yönetmesine, iş kazalarını ve işle bağlantılı sağlık sorunlarını önlemeye yönelik süreçler oluşturmasına yardımcı olan uluslararası yönetim sistemi standardıdır.
Bu rehberde ISO 45001'in amacını, temel yapısını, risk temelli yaklaşımını, 6331 sayılı Kanun ile ilişkisini ve standartta yayımlanan son değişikliği bulabilirsiniz.
ISO 45001 nedir?
ISO 45001, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri için gereklilikleri ve uygulamaya yönelik rehberliği belirleyen uluslararası standarttır. Kuruluşların çalışanların sağlığını etkileyebilecek tehlikeleri belirlemesine, riskleri değerlendirmesine, gerekli kontrolleri planlamasına ve sistemin performansını sürekli geliştirmesine yönelik bir çerçeve sunar.
Standart yalnızca meydana gelen iş kazalarının kaydına odaklanmaz. İş süreçleri, rutin olmayan faaliyetler, ekipmanlar, çalışma ortamı, taşeron faaliyetleri ve değişikliklerden kaynaklanabilecek risklerin önceden değerlendirilmesini de kapsar.
ISO 45001'in amacı ve faydaları nelerdir?
ISO 45001'in temel amacı, işle bağlantılı yaralanmaları ve sağlık sorunlarını önlemeye yönelik bir yönetim sistemi kurmak ve bu sistemin etkinliğini sürekli geliştirmektir. Sağlanan faydalar, standardın kuruluşta nasıl uygulandığına ve risklerin ne ölçüde kontrol edildiğine bağlıdır.
Tehlikeleri önceden belirleme
İş faaliyetlerindeki tehlikeleri ve bunlardan kaynaklanan riskleri sistematik biçimde değerlendirmeye yardımcı olur.
Çalışan katılımı
Çalışanların ve temsilcilerinin İSG süreçlerine katılımını yönetim sisteminin parçası hâline getirir.
Süreçlerin izlenmesi
Hedeflerin, kontrollerin, olayların ve düzeltici faaliyetlerin düzenli olarak izlenmesini destekler.
Sürekli iyileştirme
Denetim, performans değerlendirmesi ve yönetimin gözden geçirmesi yoluyla sistemin geliştirilmesine yardımcı olur.
Görev ve sorumlulukların netleşmesi
İSG politikası, görevler, yetkiler ve operasyonel kontrollerin daha sistematik yönetilmesini sağlar.
Paydaş güveni
Kuruluşun İSG yönetimine yaklaşımını müşterilere, çalışanlara ve ilgili taraflara göstermek için ortak bir çerçeve sunar.
ISO 45001 belgesi tek başına iş kazalarının ortadan kalkacağını veya yasal yükümlülüklerin otomatik olarak yerine getirildiğini garanti etmez. Sonuçlar uygulamanın etkinliğine bağlıdır.
ISO 45001, 6331 sayılı Kanun ve İSG uzmanı arasındaki fark
ISO 45001, iş sağlığı ve güvenliğinin yönetilmesi için bir sistem standardıdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ise Türkiye'deki iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini düzenleyen mevzuatın temel parçalarından biridir. Bu iki yapı birbiriyle ilişkili olsa da aynı işlevi görmez.
| Başlık | Temel işlev |
|---|---|
| ISO 45001 | İSG risklerinin yönetimi, hedefler, kontroller, çalışan katılımı ve sürekli iyileştirme için sistem gereklilikleri sunar. |
| 6331 sayılı Kanun ve ilgili mevzuat | İşverenlerin ve ilgili tarafların hukuki yükümlülüklerini ve uygulanabilir İSG kurallarını belirler. |
| İş güvenliği uzmanı | Mevzuat kapsamında tanımlanan görev ve yetkiler çerçevesinde işverene İSG konularında rehberlik eder. |
Konunun mevzuat boyutunu ayrıntılı incelemek için işverenlerin İSG kapsamındaki kanuni sorumlulukları hakkındaki rehberimize göz atabilirsiniz.
ISO 45001'in temel yaklaşımı
ISO 45001, İSG yönetiminin yalnızca olaylardan sonra müdahale etmekle sınırlı kalmamasını; risklerin planlanmasını, kontrollerin uygulanmasını, sonuçların değerlendirilmesini ve gerekli iyileştirmelerin yapılmasını esas alır.
PUKÖ döngüsü
Planla: Riskleri, yükümlülükleri ve hedefleri belirleyin. Uygula: Kontrolleri ve planlanan faaliyetleri hayata geçirin. Kontrol et: Sonuçları izleyin, ölçün ve değerlendirin. Önlem al: Sapmaları giderin ve sistemi iyileştirin.
Risk temelli düşünce
İşlerin nasıl yapıldığını, değişikliklerin etkilerini, rutin olmayan faaliyetleri ve olası acil durumları dikkate alarak riskleri önceliklendirin.
Kontrol hiyerarşisi
Riskleri azaltırken mümkün olduğunda tehlikeyi ortadan kaldırma, daha az tehlikeli olanla değiştirme ve mühendislik kontrolleri gibi önlemleri, yalnızca kişisel koruyucu donanıma güvenmekten önce değerlendirin.
Çalışanların danışılması ve katılımı
Çalışanların tehlike belirleme, risk değerlendirme, olay inceleme ve iyileştirme faaliyetlerine katılımını destekleyen süreçler oluşturun.
Uygulama örnekleri için ISO 45001 risk değerlendirmesi ve tehlike belirleme rehberini inceleyebilirsiniz.
ISO 45001'in 10 maddesi nelerdir?
ISO 45001, yönetim sistemi standartlarında kullanılan ortak yüksek seviyeli yapıyla uyumlu 10 ana maddeden oluşur. Gerekliliklerin ağırlıklı olarak yer aldığı maddeler 4 ile 10 arasındadır.
Kapsam
Standardın kapsamını tanımlar.
Atıf yapılan dokümanlar
Standardın normatif atıflarını belirtir.
Terimler ve tanımlar
Standardın anlaşılması için kullanılan temel terimleri açıklar.
Kuruluşun bağlamı
Kuruluşu, ilgili tarafları, kapsamı ve yönetim sistemi süreçlerini ele alır.
Liderlik ve çalışan katılımı
Liderlik, İSG politikası, görevler ve çalışanların danışılması ile katılımını kapsar.
Planlama
Riskler, fırsatlar, tehlikeler, yasal yükümlülükler ve İSG hedefleri için planlamayı kapsar.
Destek
Kaynaklar, yeterlilik, farkındalık, iletişim ve dokümante edilmiş bilgiyi ele alır.
Operasyon
Operasyonel planlama, kontroller, değişiklikler, satın alma ve acil durum hazırlığını kapsar.
Performans değerlendirme
İzleme, ölçme, iç denetim ve yönetimin gözden geçirmesini kapsar.
İyileştirme
Olaylar, uygunsuzluklar, düzeltici faaliyetler ve sürekli iyileştirmeyi ele alır.
Bu liste ana madde yapısını özetler; standardın tam metnindeki alt maddelerin ve gerekliliklerin yerine geçmez.
ISO 45001 kimler için uygundur?
ISO 45001, kuruluşun büyüklüğünden veya faaliyet alanından bağımsız olarak, kendi kontrolü altındaki çalışanları ve iş faaliyetlerinden etkilenebilecek diğer kişileri ilgilendiren İSG risklerini yönetmek isteyen kuruluşlar için uygulanabilir bir çerçeve sunar.
İmalat ve üretim
Makine, ekipman, kimyasal, bakım ve üretim süreçlerindeki riskleri yönetmek isteyen işletmeler.
İnşaat ve taahhüt
Şantiye faaliyetleri, yüksekte çalışma, taşeronlar ve değişken çalışma koşullarını ele alan kuruluşlar.
Depolama ve lojistik
Yük elleçleme, araç trafiği, sevkiyat ve ekipman kullanımına bağlı riskleri bulunan işletmeler.
Sağlık ve hizmetler
Çalışanların fiziksel, kimyasal, biyolojik veya ergonomik tehlikelere maruz kalabildiği kuruluşlar.
Küçük ve orta ölçekli işletmeler
Faaliyetlerine uygun kapsam ve kaynaklarla İSG yönetimini sistematikleştirmek isteyen KOBİ'ler.
Çok lokasyonlu kuruluşlar
Farklı işyerleri ve operasyonlarda ortak İSG politikası, hedefler ve kontroller oluşturmak isteyen kuruluşlar.
ISO 45001 zorunlu mu?
ISO 45001'in uygulanması ile ISO 45001 belgesi alınması aynı şey değildir. Belgelendirme ihtiyacı; müşterilerin taleplerine, sözleşmelere, tedarik zinciri koşullarına, ihaleye ilişkin şartlara ve kuruluşun kendi hedeflerine bağlı olabilir.
Bu nedenle ISO 45001 belgesinin bütün işletmeler için genel ve doğrudan bir yasal zorunluluk olduğu varsayılmamalıdır. Belirli bir ihale veya sözleşmede belge şartı bulunup bulunmadığı ilgili dokümanlardan ayrıca kontrol edilmelidir.
ISO 45001 sürümü ve değişiklikler
ISO 45001:2018 yayımlandı
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri için uluslararası standart yayımlandı ve önceki OHSAS 18001 yaklaşımının yerini aldı.
OHSAS 18001 geçiş dönemi sona erdi
OHSAS 18001'den ISO 45001'e geçiş için tanınan uluslararası geçiş dönemi sona erdi. OHSAS 18001 artık güncel belgelendirme standardı olarak ele alınmamalıdır.
İklim değişikliği değişikliği yayımlandı
ISO 45001:2018/Amd 1:2024, kuruluş bağlamı ve ilgili tarafların ihtiyaçları değerlendirilirken iklim değişikliğinin dikkate alınması konusunu standartlara ekledi. Bunun kuruluş açısından ilgili olup olmadığı bağlam değerlendirmesinde ele alınmalıdır.
Yeni sürüm geliştirme aşamasında
ISO 45001'in yeni sürümü üzerinde çalışmalar sürmektedir. 2027 yayın beklentisi kesinleşmiş yayımlanma tarihi olarak görülmemelidir. Taslakta yer alan hükümler, yayımlanmış nihai standardın gereklilikleri gibi sunulmamalıdır.
ISO 45001 ve İSG sözlüğü
İSG yönetim sistemini anlamak için sık kullanılan temel kavramlar:
Tehlike nedir?
Yaralanmaya veya sağlık bozulmasına yol açma potansiyeli bulunan kaynak, durum veya faaliyet.
Risk nedir?
Belirsizliğin etkileriyle ve işle bağlantılı tehlikelerden kaynaklanan olası sonuçlarla ilişkili kavramdır. İSG uygulamasında riskin değerlendirilmesi, olası zararın ve gerçekleşme ihtimalinin incelenmesini içerir.
Ramak kala olay nedir?
Yaralanma veya sağlık bozulmasıyla sonuçlanmayan ancak böyle bir sonuca yol açma potansiyeli taşıyan olaydır.
İş kazası ve meslek hastalığı nedir?
İş kazası ve meslek hastalığı, kendi hukuki ve teknik tanımları bulunan kavramlardır. Kuruluşlar olayların sınıflandırılmasında uygulanabilir mevzuatı esas almalıdır.
KKD nedir?
Kişisel koruyucu donanım, çalışanı belirli sağlık ve güvenlik risklerine karşı korumak amacıyla kullanılan ekipmandır. Risk kontrolünde diğer önlemler de değerlendirilmelidir.
Uygunsuzluk nedir?
Bir gerekliliğin karşılanmaması durumudur. Uygunsuzluklar değerlendirilmeli, gerekli düzeltmeler yapılmalı ve tekrarını önlemek için nedenleri ele alınmalıdır.
ISO 45001 hakkında ilgili rehberler
ISO 45001'in bütün uygulama konularını tek bir sayfada ayrıntılı biçimde anlatmak yerine, her konuyu kendi rehberinde ele alıyoruz.
Sektör rehberleri, entegre yönetim sistemleri ve HLS içerikleri de bu bölümün devamında kendi konu gruplarında listelenebilir.
Son Eklenen Yazılar
ISO 45001 ve iş sağlığı güvenliği konusundaki güncel içerikler.