Bir makineyle ilgili tehlikeleri belirlemek, belgelemek, ortadan kaldırmak veya azaltmak için makine risk değerlendirmesi çalışması kullanılır. Günümüzde gelişen teknoloji sayesinde hayatımızın her alanında ve tüm endüstrilerde makinelerden yararlanmaktayız. Geçmişe göre oldukça kompleks ve çok yönlü tasarımları ve farklı çalışma prensipleri bulunan bu makineler, insan sağlığı ve çevre açısından birtakım riskler ihtiva etmektedir. Makine risk değerlendirmesi (machine risk assessment), makinelerin çalışmasından kaynaklı doğrudan ve dolaylı risklerin belirlenmesi ve kontrol altına alınmasını sağlamaktadır. Birçok farklı standart, yaklaşım ve metoloji ile yapılan makine risk değerlendirmesi çalışmaları, iş ve işçi sağlığı ve güvenliği için son derece önemlidir. Makine risk değerlendirmesi, sektör farketmeksizin her türlü üretim sahasında çalışan makinelerin emniyet ve güvenliğini sağlamakta ve bu konuda sistematik bir yaklaşım geliştirilmesine yardımcı olmaktadır.
Makine Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?
Makine risk değerlendirmesinin temelde
- potansiyel tehlikelerin
- bu tehlikelerin potansiyel şiddetinin
- tehlikelere maruz kalma sıklığının ve
- tehlikeleri en aza indirmek ve zarardan kaçınmak için uygulanacak stratejilerin
belirlenmesi için kullanıldığını söyleyebiliriz. Makine risk değerlendirmesinin bir makineyle ilgili tüm güvenlik sorunlarına her zaman bir çözüm olduğunu söylemek mümkün değildir. Bu çalışma, bir üretim tesisi için sıfır tehlikeli bir çalışma ortamı sağlamamakta, fakat risklerin açıkça ortaya konması, kabul edilebilir düzeye indirilmesi ve sürdürülebilir bir şekilde ortadan kaldırılması için bir eylem planı hazırlanmasına yardımcı olmaktadır.
Makine risk değerlendirmesi özetle şu adımlar oluşmaktadır:
- İş yerindeki görevlerin ve ilgili tehlikelerin belirlenmesi
- Zarar olasılığının ve şiddetinin değerlendirilmesi
- Tehlikenin ortadan kaldırılması ya da koruma yöntemlerinin kullanılması yoluyla zarar riskinin azaltılması
- Süreçlerin ve sonuçların belgelenmesi
Makine risk değerlendirme süreci ve süreç sonucunda hazırlanan dokümanlar sayesinde, bir makine üreticisi veya bir işveren, güvenli bir iş yeri ve kaliteli bir ürün sağlama konusunda gerekli adımları atabilir ve bu konuda sürdürülebilir politikalar geliştirebilir. Risk değerlendirme çalışmaları için günümüzde en sık başvurulan standartlar ve yöntemler şunlardır:
- ANSI/RIA R15.06 -1999: Endüstriyel Robotlar ve Robot Sistemleri için Güvenlik Gereksinimleri
- ANSI B11 TR3: Risk Değerlendirmesi ve Risk Azaltma
- ISO 14121 (EN 1050): Risk Değerlendirme Prensipleri
- OSHA 3071: İş Tehlike Analizi
- ANSI/NFPA 70 Ulusal Elektrik Kodu (NFC)
- ANSI/NFPA 79 Endüstriyel Makineler için Elektrik Standardı
- ASME B20.1 Konveyörler için Güvenlik Standartları
- IEC 812 FMEA
- Hata Modu ve Etkisi Analizi (FMEA), risk analizi yapmak için kullanılan özel bir prosedürdür. Tehlikeleri tanımlarken bazen tehlikeyi kontrol eden veya insanları tehlikeden koruyan bileşenlere sistematik olarak bakmak gerekir. Güvenlik açısından bileşenlere güveniliyorsa, arıza / hata modları ve bunların güvenlik üzerindeki etkileri analiz edilmelidir.
Bu standartların yanı sıra risk değerlendirme sürecini ve belirli güvenlik kategorilerini özetleyen EN 1050 ve ISO 13849-1 standartları da referans alınan diğer dokümanlardır.
Makine Risk Değerlendirmesi Hangi Sektörlerde Yapılır?
Makine risk değerlendirmesi, iş yerinde kazaların en aza indirilmesi gereken, ürün kalitesi ve performansının kritik olduğu birçok farklı sektörde yapılmaktadır. Fakat bazı sektörlerin, doğası gereği bu çalışmalara daha fazla ihtiyaç duyduğunu söyleyebiliriz. Bunlardan bazıları şunlardır:
- Metal şekillendirme / kesme
- Tıbbi cihazlar
- Robotik
- Sigorta
- Havacılık
- Yarı iletken
- Ulaşım
- Otomotiv
- Kimya, gıda, sağlık, ilaç
- Enerji
Bu sektörlerin ihtiyacına göre farklı risk değerlendirme çalışmaları mevcuttur. Örneğin birinci seviye değerlendirme çalışması olan yerinde tehlike değerlendirmeleri, makine tehlikelerini ve risk tahminlerini belirlemekte ve makine koruma önerileri sağlamaktadır. Bu yaklaşım tipik olarak birden fazla makineye uygulanmakta ve tesis genelinde makine güvenlik değerlendirmeleri yapmak için uygun maliyetli bir yöntem olmaktadır. Değerlendirme sonucunda aynı ve benzer makineler için, tüm makinelere uygulanabilen tipik bir rapor oluşturulmaktadır
Her makine için hazırlanan tehlike değerlendirme raporu aşağıdaki konuları içermektedir:
- Makine güvenlik tehlikelerinin belirlenmesi
- Atlanan güvenlik önlemleri için inceleme
- Makine risk derecesi (mevcut korumalarla birlikte) ve gerekli işlevsel güvenlik performans seviyesi
- Önerilen risk azaltma önlemleri
- Önerilen düzeltici eylemler
İkinci seviye olarak kabul edilen makine güvenlik değerlendirmesi ise tehlike değerlendirmesinden elde edilen tüm denetimleri ve faaliyetleri; ayrıca mevcut tehlikeleri, makine korumasını, güvenlik sistemlerini ve risk azaltma önlemlerini belirlemek için çalışan bir makinenin incelenmesini ve gözlemlenmesini içermektedir. Bu inceleme, operatörler ve bakım personeli ile yapılan görüşmeleri kapsayabilmektedir:
Bu makine risk değerlendirmesi çalışması sonucunda hazırlanan makine güvenlik değerlendirme raporu aşağıdakileri içermektedir:
- Makine tehlike değerlendirme raporu kriterleri
- Uyumluluk boşluk analizi – mevcut iş sağlığı ve güvenliği yönetmelikleri, ANSI ve NFPA 79 gibi standartlar ve geçerli kurumsal güvenlik standartları çerçevesinde yapılmaktadır.
- Tehlike tanımlaması – fotoğraflar ve gözlemlenen makine koruma uyumsuzluklarına ve makine güvenlik tehlikelerine ilişkin notları ve gözlemleri içermektedir.
- Koruma (tehlike azaltma) tavsiyeleri – tehlikeleri azaltmak için koruma tavsiyelerini, sıkı korumayı, güvenlik sistemlerini ve kontrollerini ve / veya uygulanabilir olduğunda çizimlerle birlikte idari risk azaltma önlemlerini içermektedir.
- Fonksiyonel güvenlik – gerekli fonksiyonel güvenlik performans seviyesinin belirlenmesini içermektedir.
